Dziecko nie musi znać słowa „uzależnienie”, żeby odczuwać skutki picia rodzica. Zauważa, że obietnice nie zawsze są dotrzymywane, nastrój dorosłych zmienia się w trudny do przewidzenia sposób, a o niektórych sprawach lepiej nie mówić. Próbuje odnaleźć się w tej codzienności, korzystając z takich możliwości, jakie ma na swoim etapie rozwoju.
Nie wszystkie dzieci reagują podobnie. Jedne wycofują się, inne otwarcie okazują złość, a jeszcze inne stają się wyjątkowo odpowiedzialne i starają się nie sprawiać żadnych trudności. Dlatego ocena ich sytuacji nie może opierać się wyłącznie na zachowaniu lub wynikach w szkole. Ważne jest to, co przeżywają, jaką odpowiedzialność dźwigają i czy mają dostęp do dorosłego, przy którym mogą czuć się bezpiecznie.
Nieprzewidywalność i nadmierna odpowiedzialność dziecka
Dziecko doświadcza sytuacji rodzinnej z innej pozycji niż dorosły. Jest zależne od opiekunów i nie ma ich możliwości podejmowania decyzji. Może nie rozumieć mechanizmów uzależnienia, ale zauważa zmiany nastroju, niespełnione obietnice, napięcie i brak dostępności rodzica. Nie potrzebuje znać nazwy problemu, aby odczuwać jego skutki.
Szczególnie obciążająca bywa nieprzewidywalność. Dziecko nie wie, czy rodzic będzie spokojny, czy dotrzyma słowa i czy będzie można poprosić go o pomoc. Uczy się więc obserwować sytuację i dostosowywać własne zachowanie. Czasem schodzi z drogi, czasem próbuje rozśmieszyć dorosłych, a czasem zajmuje się sprawami, które powinny należeć do rodziców.
Gdy przejmowanie odpowiedzialności wykracza poza możliwości rozwojowe dziecka i odbywa się kosztem jego potrzeb, mówimy o parentyfikacji. Może ona obejmować codzienną opiekę nad rodzeństwem, pilnowanie nietrzeźwego rodzica lub emocjonalne wspieranie dorosłego, który nie ma innego oparcia. Samo pomaganie w domu nie jest problemem; obciążeniem staje się konieczność zastępowania dorosłych i poczucie, że od dziecka zależy bezpieczeństwo rodziny.
Z zewnątrz takie dziecko może wyglądać na wyjątkowo samodzielne i odpowiedzialne. Jego zaradność nie oznacza jednak, że nie potrzebuje opieki. Dobre wyniki w szkole ani brak skarg nie pozwalają ocenić, jakim kosztem utrzymuje ono codzienne funkcjonowanie.
Role dzieci w rodzinie z problemem alkoholowym
W opisie rodzin z problemem uzależnienia pojawiają się czasem cztery role dzieci: bohater rodzinny, buntownik, niewidzialne dziecko i maskotka. Są to uproszczone określenia pewnych sposobów radzenia sobie, a nie diagnozy czy stałe typy osobowości. Nie należy też przypisywać ich na podstawie kolejności urodzenia. Jedno dziecko może reagować na różne sposoby, zależnie od sytuacji.
Rola bohatera wiąże się z przejmowaniem odpowiedzialności i dążeniem do tego, aby wszystko działało jak najlepiej. Dziecko pilnuje obowiązków, pomaga rodzeństwu, stara się osiągać dobre wyniki. Może otrzymywać wiele pochwał, podczas gdy jego przeciążenie pozostaje niezauważone. Z czasem proszenie o pomoc bywa dla niego trudniejsze niż dalsze radzenie sobie samodzielnie.
Określenie buntownika odnosi się do dziecka, które wyraża napięcie w sposób bardziej widoczny: sprzeciwia się, reaguje gwałtownie, wchodzi w konflikty. Łatwo wówczas skoncentrować uwagę wyłącznie na jego zachowaniu i uznać je za główny problem rodziny. Tymczasem potrzebne jest także zainteresowanie tym, co przeżywa i w jakich warunkach funkcjonuje. Jego reakcje nie czynią go odpowiedzialnym za picie ani agresję dorosłych.
Niewidzialne dziecko ogranicza wyrażanie potrzeb i wycofuje się na dalszy plan. Może sprawiać wrażenie spokojnego, niewymagającego uwagi. Właśnie dlatego łatwo przeoczyć jego samotność, lęk czy przekonanie, że nie warto nikomu przeszkadzać.
Maskotka próbuje rozładowywać atmosferę poprzez żarty, zabawę lub okazywanie czułości. Zdolność rozweselania innych może wyglądać na oznakę beztroski. Obciążająca staje się wtedy, gdy dziecko czuje, że musi uspokajać dorosłych, albo jest do tego zachęcane. Potrzebuje doświadczenia, że może być również smutne, przestraszone i zmęczone, a spokój w domu nie jest jego zadaniem.
Te opisy są pomocne tylko wtedy, gdy zwiększają ciekawość doświadczenia konkretnego dziecka. Nie powinny zastępować rozmowy ani zamieniać się w etykiety, przez które interpretuje się każde jego zachowanie.

Wsparcie dorosłego daje nastolatkowi przestrzeń do rozmowy o tym, co przeżywa.
Jak rozmawiać z dzieckiem o sytuacji w domu
Dzieci mogą chronić rodziców, nawet kiedy bardzo cierpią. Znaczenie mają więź, lojalność, wstyd i obawa przed tym, co stanie się po ujawnieniu rodzinnych trudności. Milczenie lub pomniejszanie problemu nie powinny być automatycznie traktowane jako zła wola. Dziecko może próbować zachować to, co w jego świecie nadal daje choć częściowe poczucie bezpieczeństwa.
Pomocna jest spokojna rozmowa o codzienności: o tym, jak wyglądają popołudnia, kto zajmuje się dzieckiem, do kogo zwraca się ono po pomoc i co robi, kiedy w domu jest trudno. Pytania powinny być otwarte, zrozumiałe i niewymuszające określonej odpowiedzi. Bezpośrednie pytania o alkohol czy przemoc także mogą być potrzebne, szczególnie przy ocenie bezpieczeństwa, ale należy zadawać je adekwatnie do wieku i sytuacji.
Dziecko potrzebuje usłyszeć, że nie odpowiada za używanie substancji przez rodzica i nie musi samo rozwiązywać problemów dorosłych. Ważne jest również poważne potraktowanie tego, co mówi. Nie należy obiecywać zachowania każdej informacji w tajemnicy, jeśli może być potrzebne podjęcie działań chroniących dziecko. Można natomiast wyjaśnić w dostosowany do wieku sposób, co wydarzy się dalej i kto będzie pomagał.
Bezpieczeństwo i odciążenie dziecka w codzienności
Rozmowa jest ważna, ale dziecko potrzebuje również zmian w warunkach, w których żyje. Oznacza to między innymi zapewnienie opieki trzeźwego dorosłego i zwolnienie go z obowiązku pilnowania rodzica. Warto przyjrzeć się temu, czy ma czas na odpoczynek, kontakty z rówieśnikami i zajęcia odpowiednie do wieku, czy też większość energii pochłaniają sprawy domu.
Zadaniem dorosłych jest ustalenie, kto może zapewnić dziecku pomoc w trudnej sytuacji. Nie należy powierzać mu roli pośrednika w konfliktach ani osoby, która ma przekonać rodzica do leczenia. Jeżeli w rodzinie występuje przemoc lub zaniedbanie, potrzebna jest ocena bezpieczeństwa i odpowiednia interwencja. W bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia należy wezwać pomoc pod numerem 112.
Wsparcie może wymagać współpracy opiekuna, szkoły i specjalistów. Jego zakres powinien wynikać z potrzeb konkretnego dziecka. Ważne, aby pomoc nie ograniczała się do oczekiwania, że będzie spokojniej zachowywało się w domu lub szkole, podczas gdy źródła jego przeciążenia pozostają bez zmian.
Dziecko potrzebuje wsparcia dorosłych
Dziecko nie powinno odpowiadać za trzeźwość rodzica, uspokajanie dorosłych ani utrzymywanie pozorów, że w domu wszystko jest w porządku. Potrzebuje opieki, przewidywalności i możliwości mówienia o tym, co przeżywa. Pomoc zaczyna się od zauważenia jego doświadczenia, ale powinna prowadzić również do konkretnych działań dorosłych, które zwiększają bezpieczeństwo i zdejmują z dziecka nadmierną odpowiedzialność.
Doświadczenia dzieciństwa a trudności w dorosłości
Pomocy mogą potrzebować również osoby dorosłe, które dorastały w rodzinie z problemem alkoholowym. Określenie DDA opisuje kontekst doświadczeń, a nie samodzielną diagnozę przesądzającą o obecnych trudnościach. Nie każda osoba z taką historią potrzebuje psychoterapii. Znaczenie ma to, jak czuje się i funkcjonuje obecnie oraz czy utrwalone sposoby radzenia sobie ograniczają jej życie. [1]
Przeczytaj również
- Jak rozpoznać uzależnienie od alkoholu i na czym polega leczenie
- Uzależnienie w rodzinie i pomoc dla bliskich
Źródła:
[1] KCPU — Jak nadmierne picie wpływa na funkcjonowanie rodzin




