Czy zaburzenia lękowe są uleczalne?

Uczucie ciągłego napięcia, natłok myśli, nieustanne zamartwianie się, trudności ze snem, problemy z koncentracją, kołatanie serca, uderzenia gorąca, a także bóle głowy czy brzucha – to tylko niektóre objawy zaburzeń lękowych. Choć lęk sam w sobie jest naturalną i potrzebną emocją, to gdy zaczyna dominować nad codziennym życiem i ograniczać funkcjonowanie, staje się sygnałem, że warto szukać pomocy.

Zaburzenia lękowe (potocznie nazywane również „nerwicą lękową”) należą do najczęściej diagnozowanych trudności psychicznych i mogą przybierać różne formy – od uogólnionego lęku, przez napady paniki, aż po fobie specyficzne. Nieleczone mogą znacząco obniżać jakość życia, ale dobra wiadomość jest taka, że w większości przypadków zaburzenia lękowe są uleczalne – przede wszystkim poprzez psychoterapię, a w niektórych sytuacjach również farmakoterapię.

Objawy zaburzeń lękowych – co warto wiedzieć

Zaburzenia lękowe mogą przyjmować różne formy, jednak niezależnie od ich rodzaju, łączy je jedno: lęk staje się nadmierny, trudny do kontrolowania i zaburza codzienne funkcjonowanie. Objawy mogą być zarówno psychiczne, jak i fizyczne. Oto niektóre z najczęstszych sygnałów, które mogą świadczyć o obecności zaburzeń lękowych:

• ➡️ Uczucie napięcia i niepokoju – pojawiające się bez konkretnego powodu lub nieproporcjonalne do sytuacji. Na przykład: osoba siedząca w domu zaczyna nagle odczuwać silne napięcie, jakby miało się wydarzyć coś złego.

• ➡️ Natrętne, katastroficzne myśli – nieustanne martwienie się o zdrowie, finanse czy bliskich, mimo braku realnych powodów do niepokoju.

• ➡️ Problemy ze zdrowiem fizycznym, objawy somatyczne – bóle brzucha, ucisk w klatce piersiowej, uczucie duszności, drżenie rąk, potliwość, zawroty głowy czy nudności. Dla wielu osób są to pierwsze zauważalne objawy, przez co trafiają najpierw do lekarzy specjalistów (np. kardiologa w przypadku obawy choroby serca czy gastrologa), zanim trafią do psychoterapeuty.

• ➡️ Problemy ze snem – trudności z zasypianiem, wybudzanie się w nocy, koszmary senne.

• ➡️ Trudności z koncentracją i drażliwość – „przeładowany umysł” może sprawiać, że trudno się skupić, zapamiętać informacje czy prowadzić rozmowę.

• ➡️ Unikanie sytuacji wywołujących lęk – np. unikanie podróży, wystąpień publicznych, samotnych wyjść z domu.

Jeśli zauważasz u siebie lub u bliskich powyższe objawy, które utrzymują się dłużej niż kilka tygodni i zaczynają ograniczać codzienne życie – warto skonsultować się ze specjalistą. Wczesna interwencja znacząco zwiększa szanse na powrót do równowagi.

Rodzaje i objawy zaburzeń lękowych – wg ICD-11

Zaburzenia lękowe to jedne z najczęściej diagnozowanych zaburzeń psychicznych w ostatnich latach (zaraz po zaburzeniach nastroju). Szacuje się, że dotyczą one to około 5-7% populacji, a u blisko 30% populacji wystąpią przy najmniej raz w życiu (Gałecki, Szulc, Psychiatria, Rozpoznanie według OCD-11, s. 299).

Zgodnie z najnowszą klasyfikacją chorób (ICD-11), opublikowaną przez Międzynarodową Organizację Zdrowia (WHO) wyróżniamy kilka rodzajów zaburzeń lękowych:

1. Uogólnione zaburzenie lękowe (zespół lęku uogólnionego – z ang. GAD generalized anxiety disorder) to stałe odczuwanie lęku (lęk ogólny, wolno płynący). Osoby cierpiące często martwią się wieloma codziennymi sprawami czy wydarzeniami – dotyczącymi zdrowia, rodziny, finansów, szkoły czy pracy. Martwienie traci wtedy swój konstruktywny charakter, a otoczenie zaczyna mieć dosyć ciągłych obaw danej osoby. Często pojawiają się do tego napięcie mięśniowe, niepokój ruchowy, subiektywne uczucie zdenerwowania, drażliwość, trudność w utrzymaniu koncentracji uwagi czy zaburzenia snu – koszmary nocne, częste wybudzanie, problemy z zaśnięciem. Objawy utrzymują się co najmniej kilka miesięcy, przez większą liczbę dni.

2. Zaburzenia lękowe z paniką. Głównym objawem są nawracające i nieoczekiwane napady paniki. Ataki paniki to nagły przepływ intensywnego lęku lub dyskomfortu, który osiąga zwykle kulminację w ciągu kilku minut. Towarzyszy temu często co najmniej cztery z wymienionych objawów:

• ↪️ Kołatanie serca – uczucie silnego, nierównego lub przyspieszonego bicia serca;
• ↪️ Dyskomfort lub ból w klatce piersiowej;
• ↪️ Pocenie się;
• ↪️ Drżenie lub trzęsienie się;
• ↪️ Uczucie spłycenia oddechu lub duszności;
• ↪️ Wrażenie dławienia się;
• ↪️ Nudności lub ból brzucha.
• ↪️ Zawroty głowy, niepewność, poczucie zbliżającego się modlenia lub zasłabnięcia;
• ↪️ Dreszcze lub uczucie gorąca;
• ↪️ Parestezje (poczucie odrętwienia lub mrowienia);
• ↪️ Derealizacja (poczucie odrealnienia) lub depersonalizacja (poczucie bycia „obok” samego siebie);
• ↪️ Obawa przed utratą kontroli;
• ↪️ Poczucie nadchodzącej śmierci.

Napady paniki mogą pojawiać się w ciągu dnia lub w nocy, w domu, w pracy, w szkole, na ulicy. Z czasem może pojawiać się tzw. „lęk antycypacyjny” – lęk przed lękiem. Obawa przed wystąpieniem kolejnego ataku sprawia, że dana osoba zaczyna unikać wychodzenia z domu lub wykonywania pewnych czynności, co bardzo utrudnia lub uniemożliwia codzienne funkcjonowanie. Unikanie przyczynia się do dodatkowego nasilenia objawów. warto podkreślić, że nie każdy atak paniki oznacza zaburzenie paniczne – diagnoza wymaga także występowania lęku antycypacyjnego lub trwałych zmian w zachowaniu.

3. Agorafobia to stany lękowe, które pojawiają się w sytuacjach, w których ucieczka mogę nie być możliwa lub pomoc może być niedostępna jak np. korzystanie z komunikacji miejskiej, przebywanie w tłumie, samemu poza domem (np. w sklepie), na otwartych lub zamkniętych przestrzeniach.

4. Różnego rodzaju fobie specyficzne – lęk wywołują określone sytuacje czy przedmioty, które obiektywnie nie są niebezpieczne. Jeśli osoba ma styczność z tą daną sytuacją lub przedmiotem, zaczyna odczuwać paraliżujący lęk. To sprawia, że zaczyna unikać bądź wycofywać się z pewnych sytuacji.

5. Zaburzenie lęku społecznego – fobia społeczne dotyczą głównie lęku przed negatywną oceną w kontaktach społecznych. Stany lękowe wiążą się z obawami, że powie się coś głupiego, okaże się swoją słabość, przez co zostanie się upokorzonym lub skompromitowanym. Osoby cierpiące na fobię społeczną odczuwają często silny lęk w sytuacjach ekspozycji np. podczas wystąpień publicznych (np. uczucie suchości w ustach czy objawy somatyczne jak bóle brzucha czy bóle głowy). Inne stresujące wydarzenia to np. powiedzenie czegoś na forum grupy, rozmowa, spotkanie osób o nieprzychylnym nastawieniu.

6. Zaburzenie z lękiem separacyjnym – nadmierny lęk w sytuacji oddzielenia od osób, do których dana osoba jest przywiązana.

7. Mutyzm wybiórczy – wybiórczość w mówieniu. Dziecko zazwyczaj wykazuje zdolność mówienia np. w domu, ale w innych sytuacjach nie komunikuje się – np. poza domem, w szkole. Zaburzenie trwa co najmniej miesiąc i nie wynika z braku umiejętności mówienia.

Dawne grupy zaburzeń lękowych

Zaburzenia obsesyjno – kompulsywne (OCD) dawniej były traktowane jako zaburzenia lękowe. W nowej klasyfikacji chórów zaburzenia obsesyjno- kompulsywne (potocznie – nerwica natręctw) wchodzą w zakres szerszej kategorii o nazwie „zaburzenia obsesyjno – kompulsywne i pokrewne”.

Charakteryzują się nawracającymi, natrętnymi myślami (obsesje) i/lub czynnościami przymusowymi (kompulsje). Natrętne myśli wywołują cierpienie psychiczne i nagły wzrost lęku, po którym często pacjent wykonuje określoną czynność. Ten rytuał ma na celu redukcję lęku (np. umycie rąk, aby pozbyć się zarazków, liczenie, sprawdzanie zamkniętego zamka w drzwiach). Kompulsja chwilowo zmniejsza lęk, jednak z biegiem czasu wzmacnia go. Pacjent często zdaje sobie sprawę z irracjonalności swojego zachowania, jednakże nie jest w stanie mu się przeciwstawić.

Do innych zaburzeń występujących w tej kategorii należą: zaburzenie dymorficzne ciała, zaburzenie odniesienia węchowego, hipochondria, zaburzenie gromadzenia przedmiotów (tzw. „zbieractwo’). nawykowe czynności dotyczące ciała (trichotillomania, dermatillomania – wyrywanie włosów, odrywanie skóry).

Zespół stresu pourazowego (PTSD) był niegdyś klasyfikowany przede wszystkim jako zaburzenie lękowe, jednak współczesne badania i klasyfikacje diagnostyczne (np. DSM-5 oraz ICD-11) wskazują, że lęk stanowi jedynie jeden z wielu komponentów tego złożonego zaburzenia. PTSD rozwija się jako psychiczna reakcja na jednoznacznie traumatyczne doświadczenie – pojedyncze lub powtarzające się – które wiąże się z intensywnym zagrożeniem dla życia, integralności fizycznej lub psychicznej jednostki bądź innych osób.

Do najczęstszych objawów PTSD należą:

• ➡️ nawracające, natrętne wspomnienia lub retrospekcje traumatycznego wydarzenia (tzw. flashbacki),
• ➡️ koszmary senne związane z traumą,
• ➡️ intensywne reakcje emocjonalne i fizjologiczne na bodźce przypominające wydarzenie (np. dźwięki, miejsca, zapachy),
• ➡️ unikanie myśli, wspomnień, miejsc, osób lub sytuacji kojarzących się z traumą,
• ➡️ przewlekłe poczucie zagrożenia, nadmierna czujność (hiperwzbudzenie), trudności z koncentracją, drażliwość, wybuchy złości, reakcje przestraszenia (ang. startle response),
• ➡️ zniekształcone przekonania o sobie i świecie (np. poczucie winy, wstydu, bezwartościowości, utrata zaufania do innych),
• ➡️ emocjonalne odrętwienie, brak odczuwania przyjemności (anhedonia), trudności w tworzeniu więzi emocjonalnych,
• ➡️ zaburzenia snu, depresyjny nastrój, lęk, a w niektórych przypadkach także myśli samobójcze.

Leczenie zaburzeń lękowych

Optymalne leczenie zaburzeń lękowych polega na połączeniu psychoterapii z farmakoterapią. Jednakże sposoby leczenia są zawsze dobierane indywidualnie.

Leczenie zaburzeń lękowych – psychoterapia

Psychoterapia stanowi fundament leczenia zaburzeń lękowych. W zależności od podejścia terapeutycznego, nacisk może być położony na różne aspekty problemu:

• ➡️ Psychoterapia psychodynamiczna – skupia się na zrozumieniu nieświadomych przyczyn lęku, często związanych z wcześniejszymi doświadczeniami, relacjami czy konfliktami wewnętrznymi. Proces terapeutyczny pomaga w długoterminowej zmianie sposobu funkcjonowania emocjonalnego.

• ➡️ Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT) – pomaga zidentyfikować i zmienić błędne przekonania oraz wzorce myślenia, które nasilają lęk. Terapia poznawczo – behawioralna uczy też konkretnych umiejętności radzenia sobie, takich jak techniki relaksacyjne, ćwiczenia oddechowe, ekspozycja na bodźce lękowe czy prowadzenie dziennika myśli. Pacjent uczy się, jak postępować i radzić sobie z własnym lękiem.

W procesie psychoterapii najistotniejsza jest jednak relacja terapeutyczna – bezpieczna, wspierająca i pełna zrozumienia. To ona stwarza warunki do stopniowego zmniejszania odczuwania lęku i odbudowywania poczucia kontroli nad własnym życiem.

Leczenie zaburzeń lękowych – farmakoterapia

W farmakoterapii zaburzeń lękowych uogólnionych stosuje się najczęściej leki przeciwlękowe i/lub leki przeciwdepresyjne. Leki stosowane najczęściej w przypadku zaburzeń lękowych to selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI) oraz pregabalina lub buspiron. Rzadziej stosuje się benzodiazepiny, z powodu ryzyka uzależnienia (jeśli są stosowane to zwykle do 4 tygodni). W każdym przypadku stosowanie leków wymaga uważnej oceny inadzoru lekarza psychiatry, ponieważ niektóre leki mogą powodować skutki uboczne lub interakcje z innymi lekami (np. w przypadku chorób współistniejących).

Zaburzenia lękowe, a szczególnie zespół lęku uogólnionego, często współwystępuje z depresją. Oba zaburzenia mają wspólne objawy takie jak uczucie zmęczenia, spadek aktywności seksualnej, problemy z koncentracją uwagi czy zaburzenia snu. Bardzo ważne jest zróżnicowanie tych objawów – np. w przypadku lęku uogólnionego występują one w okresach trudnych emocjonalnie dla pacjenta, w przypadku depresji – stale.

Leczenie zaburzeń lękowych – psychoedukacja

Psychoedukacja to ważny element leczenia zaburzeń lękowych. Dzięki niej pacjent zaczyna lepiej rozumieć mechanizmy działania lęku, co samo w sobie może zmniejszać jego intensywność. Pacjent samodzielnie może praktykować:

• ➡️ Ćwiczenia oddechowe – pomagające regulować pobudzenie organizmu;
• ➡️ Umiarkowana aktywność fizyczna – wspierająca równowagę hormonalną i poprawiająca nastrój;
• ➡️ Techniki radzenia sobie z napięciem – np. uważność (mindfulness), dziennik emocji, techniki relaksacyjne;
• ➡️ Zdrowy styl życia – sen, zbilansowana dieta, rytm dnia, unikanie używek.

Czy zaburzenia lękowe są uleczalne – wyniki badań

Badania pokazują , że zarówno terapia psychodynamiczna jak i terapia poznawczo – behawioralna okazały się skuteczne w leczeniu zaburzeń lękowych. Psychoterapia psychodynamiczna, w obszarach takich jak: fobia społeczna, lęk uogólniony, lęk napadowy, zespół stresu pourazowego. Terapia poznawczo – behawioralna m. in. w leczeniu: lęku napadowego z agorafobią lub bez, fobii społecznej , fobii specyficznych, zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, zaburzeń stresu pourazowego oraz innych zaburzeń lękowych (przegląd z 2006 roku Leichsenring, Hiller, Weissberg i Leibing dotyczący technik i skuteczności najpopularniejszych nurtów terapeutycznych za: https://sekcjanaukowapsychoterapii.org/skutecznosc-psychoterapii/).

Przyczyny zaburzeń lękowych

Nie istnieje jedna, uniwersalna przyczyna zaburzeń lękowych. Najczęściej są one wynikiem współdziałania wielu czynników biologicznych, psychologicznych oraz środowiskowych. Można powiedzieć, że to swoista „układanka”, w której poszczególne elementy wzajemnie się wzmacniają.

Czynniki biologiczne odgrywają istotną rolę. Wiele badań wskazuje na udział dysregulacji neuroprzekaźników, zwłaszcza serotoniny, noradrenaliny, dopaminy i GABA. Serotonina odpowiada m.in. za regulację nastroju i zdolność do oceny zagrożenia. Jej niedobór może prowadzić do nadmiernej reaktywności emocjonalnej oraz trudności w odróżnieniu realnego zagrożenia od lęku irracjonalnego. Z kolei GABA – główny neuroprzekaźnik hamujący – działa jak naturalny „hamulec” dla nadmiernej aktywności układu nerwowego. Obniżony poziom GABA może wiązać się z nadmiernym pobudzeniem i uczuciem niepokoju (Gałecki, Szulc, Psychiatria, Rozpoznanie według OCD-11, s. 300).

Coraz więcej mówi się również o znaczeniu osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (tzw. oś HPA), która odpowiada za reakcję stresową organizmu. Przewlekła aktywacja tej osi – np. na skutek długotrwałego stresu – może prowadzić do rozregulowania mechanizmów radzenia sobie z napięciem i wywoływać objawy lękowe.

Podłoże genetyczne również mogą mieć znaczenie. Mutacje niektórych genów (MAO-A) mogą wiązać się z podwyższonym ryzykiem występowania lęku uogólnionego, fobi specyficznej, fobi społecznej, agorafobii oraz występowania cech osobowości charakterystycznych dla osób z zaburzeniami lekowymi. Nie oznacza to jednak, że lęk „jest dziedziczony” w sposób prosty – raczej, że dziedziczymy pewne predyspozycje biologiczne, które mogą, ale nie muszą, się uaktywnić . Stresory działające we wczesnym dzieciństwie mogą zmieniać ekspresję genów (Gałecki, Szulc, Psychiatria, Rozpoznanie według OCD-11, s. 300-301).

Ważne są również hipotezy psychologiczne, które wskazują na znaczenie doświadczeń z wczesnych lat życia. Osoby wychowujące się w środowiskach niesprzyjających wyrażaniu emocji lub w atmosferze nadmiernego krytycyzmu mogą rozwijać tendencję do tłumienia uczuć – a szczególnie złości i frustracji – co z czasem może prowadzić do objawów lękowych.

Teorie psychoanalityczne wskazują na nierozwiązane konflikty wewnątrzpsychiczne oraz stosowanie niedojrzałych mechanizmów obronnych. Terapia poznawczo – behawioralna jest oparta na założeniu, że lęk jest wynikiem wadliwych procesów uczenia się, stosowania niewłaściwych przekonań na temat siebie i świata). Teorie systemowe wskazują na nieprawidłowości w funkcjonowaniu systemu rodzinnego (nieprawidłowe wzorce komunikacji, wzorce relacyjne, zaburzenia struktury rodziny itp.).

W niektórych przypadkach napady paniki mogą zostać zapoczątkowane przez reakcję organizmu na zmęczenie, odwodnienie, nadmierną ilość kofeiny lub stres fizjologiczny. Organizm zapamiętuje ten stan jako zagrożenie, co prowadzi do unikania podobnych sytuacji – a to może z kolei nasilać zaburzenie.

Czy zaburzenia lękowe są uleczalne?

Tak – zaburzenia lękowe są jak najbardziej uleczalne. Należą do tych problemów psychicznych, które są w dużym stopniu podatne na leczenie. Badania pokazują, że dzięki odpowiednio dobranej psychoterapii, a w niektórych przypadkach także farmakoterapii, wiele osób odzyskuje kontrolę nad swoim życiem, poprawia funkcjonowanie i znacząco redukuje objawy lękowe. Kluczowa jest szybka diagnoza, otwartość na pomoc oraz regularna praca nad sobą. Leczenie nie zawsze oznacza całkowity brak lęku – bo lęk to naturalna emocja – ale może prowadzić do życia, w którym lęk przestaje rządzić codziennością. Pamiętaj, że szukanie pomocy to oznaka siły, a nie słabości.

Zespół Manufaktury Zmiany

Prowadzimy na Śląsku profesjonalną pomoc psychologiczną, psychoterapię indywidualną dorosłych, dzieci i młodzieży, terapię par, małżeństw oraz rodzin. Jaworzno, Imielin, Mysłowice – to miasta, w których mamy swoje oddziały. Dzięki umiejscowieniu naszych gabinetów, docieramy do pacjentów z miasta Katowice i okolic. Z naszych usług psychologicznych i psychoterapeutycznych korzystają mieszkańcy takich miast jak Sosnowiec, Chrzanów, Lędziny czy Chełm Śląski. Mamy również pacjentów z okolic miast Libiąż, Chełmek czy Bieruń. Umów wizytę lub skontaktuj się z nami >>

Literatura:

Aleksandrowicz J., Psychopatologia zaburzeń nerwicowych i osobowości, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002.

Bemis J., Barrada A., Pokonać lęki i fobie, GWP, Sopot 2019.

Gałecki P., Szulc A., Psychiatria, Rozpoznanie według OCD-11, TOM I, wyd. Odra Urban&Partner, Wrocław 2023.

Kendall P., Terapia poznawczo – behawioralna zaburzeń lękowych u młodzieży, GWP, Sopot 2013. Padesky Ch., Greenberger D., Umysł ponad nastrojem, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004.

Piacentini J., Langley A., Roblek T., terapia zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego u dzieci i młodzieży, GWP, Sopot 2017.

https://sekcjanaukowapsychoterapii.org/skutecznosc-psychoterapii/