Niektóre osoby bardzo szybko zaczynają obawiać się, że partner się od nich oddala. Brak odpowiedzi na wiadomość, potrzeba pobycia w samotności czy mniejsza ilość czułości mogą uruchamiać u nich silny niepokój. Inne osoby reagują odwrotnie – kiedy w relacji pojawia się napięcie, wycofują się, unikają rozmowy albo próbują poradzić sobie z emocjami bez pomocy drugiego człowieka.

Takie reakcje bardzo często nie wynikają wyłącznie z charakteru, braku dojrzałości czy niedopasowania partnerów. Mogą być związane ze sposobem, w jaki dana osoba nauczyła się przeżywać bliskość, zależność, oddalenie i możliwość utraty ważnej relacji.

Psychologia opisuje te wzorce za pomocą pojęcia stylów przywiązania. Wpływają one na to, jak budujemy relacje, jak reagujemy na konflikt, czy potrafimy prosić o wsparcie oraz co dzieje się z nami wtedy, gdy nie czujemy się wystarczająco ważni, kochani lub bezpieczni.

Styl przywiązania nie jest jednak diagnozą ani niezmienną cechą osobowości. Nie określa również całego sposobu funkcjonowania człowieka. Może natomiast pomóc lepiej zrozumieć powtarzające się trudności w związkach, rodzinie i innych bliskich relacjach.

Czym są style przywiązania?

Teoria przywiązania została zapoczątkowana przez brytyjskiego psychiatrę i psychoanalityka Johna Bowlby’ego. Początkowo dotyczyła przede wszystkim więzi tworzącej się pomiędzy małym dzieckiem a jego opiekunem.

Dziecko nie jest jeszcze w stanie samodzielnie regulować silnych emocji, radzić sobie z zagrożeniem ani zaspokajać większości swoich potrzeb. W sytuacji lęku, bólu, zmęczenia czy przeciążenia poszukuje więc bliskości osoby, która może zapewnić mu ochronę i pomóc odzyskać równowagę.

Płacz, wołanie opiekuna, podążanie za nim czy wyciąganie rąk są naturalnymi zachowaniami związanymi z systemem przywiązania. Ich celem jest przywrócenie kontaktu z osobą, od której zależy bezpieczeństwo dziecka.

Na podstawie powtarzających się doświadczeń dziecko zaczyna stopniowo tworzyć przekonania dotyczące siebie i innych ludzi. Może uczyć się, że jego potrzeby są ważne, a bliskie osoby są dostępne i pomagają mu w trudnych chwilach. Może również dojść do wniosku, że proszenie o pomoc nie przynosi rezultatu, że bliskość jest nieprzewidywalna albo że okazywanie emocji zwiększa ryzyko odrzucenia.

W teorii przywiązania takie przekonania określa się jako wewnętrzne modele operacyjne. Wpływają one na to, czego spodziewamy się po relacjach, jak interpretujemy zachowanie innych osób oraz jak reagujemy, gdy pojawia się zagrożenie utratą więzi.

Nie są to jednak świadomie wybrane poglądy. Najczęściej przyjmują postać automatycznych oczekiwań, reakcji emocjonalnych i sposobów radzenia sobie z napięciem.

Jak powstają style przywiązania?

Jednym z ważnych czynników wpływających na rozwój przywiązania jest wrażliwość opiekuna, czyli jego zdolność do zauważania sygnałów dziecka, rozumienia ich i reagowania w sposób dostosowany do jego potrzeb.

Jeśli opiekun jest zazwyczaj dostępny, przewidywalny i potrafi pomóc dziecku w regulowaniu emocji, zwiększa to prawdopodobieństwo rozwoju bezpiecznego przywiązania.

Nie oznacza to, że rodzic musi zawsze prawidłowo rozpoznawać potrzeby dziecka. W każdej relacji pojawiają się chwile niezrozumienia, zniecierpliwienia czy braku dostępności. Znaczenie ma raczej ogólny wzorzec relacji oraz możliwość ponownego nawiązania kontaktu po sytuacji napięcia.

Metaanaliza opublikowana w 2024 roku wykazała, że większa wrażliwość zarówno matek, jak i ojców wiąże się z większym bezpieczeństwem przywiązania dziecka. Związki te były niewielkie do umiarkowanych, co wskazuje, że wrażliwość opiekuna jest ważnym, ale nie jedynym czynnikiem kształtującym przywiązanie.

Na rozwój stylu przywiązania mogą wpływać również:

• temperament dziecka,
• zdrowie psychiczne opiekunów,
• przewlekły stres w rodzinie,
• konflikty pomiędzy rodzicami,
• choroby i hospitalizacje,
• częste zmiany osób sprawujących opiekę,
• doświadczenia zaniedbania lub przemocy,
• utrata ważnej osoby,
• późniejsze relacje z rówieśnikami i partnerami.

Dziecko może także tworzyć różne wzorce więzi z różnymi opiekunami. Relacja z jedną osobą może dawać mu więcej poczucia bezpieczeństwa, natomiast kontakt z inną może wiązać się z większym napięciem i niepewnością.

Dlatego stylu przywiązania nie należy rozumieć jako prostego i bezpośredniego skutku wychowania przez jednego z rodziców. Jest on wynikiem wielu doświadczeń oraz sposobu, w jaki dana osoba nauczyła się radzić sobie z bliskością i zagrożeniem utraty relacji.

Czy styl przywiązania z dzieciństwa pozostaje na całe życie?

Wczesne doświadczenia mają znaczenie, ale nie przesądzają o całym późniejszym życiu człowieka.

Badania wskazują na pewną ciągłość wzorców przywiązania od dzieciństwa do wczesnej dorosłości. Stabilność ta jest jednak umiarkowana, a nie całkowita. Oznacza to, że sposób funkcjonowania w relacjach może się zmieniać pod wpływem nowych doświadczeń, bezpiecznych więzi, kryzysów życiowych lub psychoterapii.

Osoba, która w dzieciństwie nie mogła liczyć na wystarczająco przewidywalne wsparcie, może w późniejszym życiu stworzyć stabilną relację, nauczyć się mówić o swoich potrzebach i stopniowo budować większe poczucie bezpieczeństwa.

Możliwa jest także zmiana w przeciwnym kierunku. Doświadczenie zdrady, nagłej utraty, przemocy lub długotrwałego funkcjonowania w niestabilnym związku może sprawić, że osoba dotychczas czująca się bezpiecznie zacznie silniej reagować na możliwość odrzucenia.

Style przywiązania są więc względnie trwałe, ale nie są niezmienne.

Style przywiązania u dzieci i dorosłych

W badaniach nad przywiązaniem dzieci wyróżnia się zazwyczaj przywiązanie:

• bezpieczne,
• lękowo-ambiwalentne,
• unikające,
• zdezorganizowane.

W przypadku osób dorosłych często mówi się natomiast o stylu:

• bezpiecznym,
• lękowym,
• unikającym,
• lękowo-unikającym.

Choć nazwy te są podobne, nie należy automatycznie uznawać ich za dokładnie te same kategorie.

Współczesne badania nad przywiązaniem dorosłych bardzo często opisują funkcjonowanie człowieka nie za pomocą jednego sztywnego stylu, ale poprzez dwa wymiary: lęk przywiązaniowy i unikanie przywiązaniowe.

Lęk przywiązaniowy oznacza stopień, w jakim dana osoba obawia się odrzucenia, utraty miłości lub porzucenia przez partnera.

Unikanie przywiązaniowe dotyczy natomiast dyskomfortu związanego z zależnością, emocjonalnym odsłonięciem i korzystaniem ze wsparcia innych ludzi.

Osoba może mieć niski lub wysoki poziom każdego z tych wymiarów. Ich połączenie tworzy wzorce przypominające popularny podział na cztery style.

Takie rozumienie jest bardziej precyzyjne niż przypisywanie człowieka do jednej kategorii. Reakcje mogą mieć różne nasilenie, zmieniać się w czasie oraz zależeć od konkretnej relacji.

Bezpieczny styl przywiązania

Osoby z bezpiecznym stylem przywiązania zazwyczaj potrafią korzystać zarówno z bliskości, jak i z autonomii. Relacja jest dla nich ważna, ale nie musi oznaczać całkowitej rezygnacji z własnych potrzeb, granic i zainteresowań.

Bezpieczny styl przywiązania może przejawiać się poprzez:

• względną swobodę w nawiązywaniu bliskich relacji,
• umiejętność mówienia o emocjach,
• zdolność proszenia o pomoc,
• tolerowanie okresowego dystansu,
• szanowanie autonomii partnera,
• podejmowanie rozmowy po konflikcie,
• zdolność do przepraszania i naprawiania relacji,
• przekonanie, że trudność nie musi oznaczać końca związku.

Nie oznacza to, że osoba funkcjonująca w sposób bezpieczny nie doświadcza zazdrości, lęku czy złości. Może przeżywać wszystkie te emocje, ale zazwyczaj nie prowadzą one natychmiast do przekonania, że partner ją porzuci albo że jedynym sposobem ochrony jest całkowite wycofanie się z relacji.

W sytuacji konfliktu osoba z bezpiecznym stylem również może potrzebować przerwy. Potrafi jednak częściej poinformować o tym partnera i powrócić do rozmowy, zamiast znikać lub pozostawiać drugą osobę w długotrwałej niepewności.

Bezpieczny styl przywiązania nie oznacza także, że człowiek zawsze wybiera odpowiednich partnerów i nigdy nie pozostaje w trudnych relacjach. Zazwyczaj posiada jednak większą zdolność do rozpoznawania przekroczeń, ochrony własnych granic i korzystania ze wsparcia.

Lękowy styl przywiązania

W lękowym stylu przywiązania silna potrzeba bliskości łączy się z obawą, że druga osoba może się oddalić, stracić zainteresowanie lub zakończyć relację.

Osoba może bardzo uważnie obserwować zachowanie partnera i szybko zauważać nawet niewielkie zmiany w jego sposobie komunikowania się. Krótsza wiadomość, zmiana tonu głosu, brak czułości czy potrzeba spędzenia czasu w samotności mogą zostać odebrane jako sygnał odrzucenia.

Pojawiają się wtedy myśli:

• „Coś zrobiłam nie tak”.
• „On już mnie nie kocha”.
• „Na pewno się ode mnie odsuwa”.
• „Muszę jak najszybciej dowiedzieć się, co się dzieje”.
• „Jeśli teraz niczego nie zrobię, ta relacja się rozpadnie”.

W odpowiedzi na niepokój osoba może próbować jak najszybciej odzyskać bliskość i pewność, że związek jest bezpieczny.

Może często pisać lub dzwonić, wielokrotnie pytać o uczucia partnera, analizować jego zachowanie albo domagać się natychmiastowego wyjaśnienia konfliktu. Niektóre osoby próbują wzbudzić zazdrość, grożą odejściem lub wycofują się na chwilę, licząc na to, że partner zacznie o nie zabiegać.

Takie zachowania bywają określane jako nadmierna potrzeba uwagi lub kontrolowanie partnera. Bardzo często ich podstawową funkcją jest jednak zmniejszenie silnego lęku przed utratą relacji.

W teorii przywiązania mówi się w takiej sytuacji o hiperaktywacji systemu przywiązania. Oznacza to, że osoba intensyfikuje poszukiwanie kontaktu i staje się szczególnie wyczulona na wszystkie sygnały możliwego oddalenia.

Problem polega na tym, że kolejne próby uzyskania pewności nie zawsze przynoszą trwałe uspokojenie. Zapewnienie partnera może pomóc na chwilę, ale wkrótce pojawia się następna sytuacja, która ponownie uruchamia lęk.

Nasilenie tych reakcji zależy również od tego, w jakiej relacji znajduje się dana osoba. Partner, który jest niespójny, raz bardzo zaangażowany, a następnie chłodny i niedostępny, może zwiększać niepokój nawet u osoby zwykle funkcjonującej w bardziej bezpieczny sposób.

Dlatego nie należy automatycznie zakładać, że każdy lęk dotyczący relacji jest wyłącznie wynikiem stylu przywiązania. Czasami jest adekwatną reakcją na rzeczywiste zachowanie partnera.

Unikający styl przywiązania

W unikającym stylu przywiązania osoba próbuje chronić się przed rozczarowaniem i zależnością poprzez ograniczanie znaczenia bliskości.

Może sprawiać wrażenie bardzo samodzielnej, niezależnej i dobrze radzącej sobie bez pomocy. Często trudno jest jej jednak rozpoznać własną potrzebę wsparcia, a jeszcze trudniej powiedzieć o niej drugiej osobie.

Osoba funkcjonująca w sposób unikający może być przekonana, że:

• najlepiej radzić sobie samodzielnie,
• proszenie o pomoc świadczy o słabości,
• silne emocje utrudniają racjonalne działanie,
• zależność od innych prowadzi do rozczarowania,
• rozmowy o uczuciach niewiele zmieniają,
• zbyt duża bliskość oznacza utratę wolności.

W sytuacji konfliktu może milknąć, zmieniać temat, wychodzić z pomieszczenia lub koncentrować się wyłącznie na logicznych argumentach. Czasami zaczyna intensywniej pracować, zajmować się obowiązkami albo szukać innych sposobów odwracania uwagi od relacji.

W teorii przywiązania takie reakcje określa się jako dezaktywację systemu przywiązania. Osoba próbuje zmniejszyć napięcie poprzez ograniczenie kontaktu z własnymi potrzebami oraz odsunięcie się od drugiego człowieka.

Z zewnątrz może to wyglądać jak obojętność, brak empatii lub brak zaangażowania. Nie zawsze oznacza jednak, że dana osoba niczego nie czuje. Może doświadczać silnego pobudzenia, ale jednocześnie mieć trudność z jego rozpoznaniem, nazwaniem i pokazaniem.

Dystans pomaga jej na chwilę odzyskać poczucie kontroli. W dłuższej perspektywie może jednak prowadzić do samotności, problemów z budowaniem intymności oraz frustracji partnera, który nie wie, co dzieje się w relacji.

Lękowo-unikający styl przywiązania

Niektóre osoby silnie potrzebują bliskości, ale jednocześnie bardzo się jej obawiają. Mogą szybko angażować się w relację, a następnie wycofywać, kiedy kontakt staje się bardziej intensywny.

Pragną wsparcia, ale trudno jest im zaufać osobie, która mogłaby im je dać. Bliskość daje im nadzieję na bezpieczeństwo, ale jednocześnie zwiększa poczucie zagrożenia i możliwość zranienia.

Lękowo-unikający styl przywiązania może przejawiać się poprzez:

• trudność w zaufaniu partnerowi,
• szybkie zbliżanie się i nagłe odsuwanie,
• silne reakcje na oznaki odrzucenia,
• obawę przed zależnością,
• idealizowanie partnera, a następnie silne rozczarowanie,
• trudność z przewidywaniem własnych reakcji,
• jednoczesną potrzebę kontaktu i pragnienie ucieczki.

Osoba może domagać się bliskości, ale po jej otrzymaniu czuć się przytłoczona. Może również obawiać się odrzucenia, a jednocześnie sama kończyć relacje, zanim druga osoba zdąży ją zranić.

Czy styl lękowo-unikający i zdezorganizowany oznaczają to samo?

W tekstach popularnonaukowych lękowo-unikający styl przywiązania jest często nazywany stylem zdezorganizowanym. Nie są to jednak pojęcia, które można stosować całkowicie zamiennie.

Zdezorganizowane przywiązanie zostało pierwotnie opisane w badaniach nad małymi dziećmi. Dotyczyło sytuacji, w której dziecko nie potrafiło wykształcić jednej spójnej strategii poszukiwania bezpieczeństwa w relacji z opiekunem.

Mogło zbliżać się do opiekuna, a następnie gwałtownie zatrzymywać, odwracać głowę lub wykazywać niespójne zachowania. Jednym z możliwych wyjaśnień było doświadczenie opiekuna jako jednoczesnego źródła bezpieczeństwa i zagrożenia.

W przypadku osób dorosłych zdezorganizowanie przywiązania może być badane za pomocą specjalistycznych wywiadów oraz narzędzi psychologicznych. Nie można jednak rzetelnie rozpoznać go wyłącznie na podstawie krótkiego internetowego testu albo obserwacji, że ktoś raz zbliża się, a innym razem wycofuje.

Przegląd narzędzi do badania zdezorganizowanego przywiązania u osób dorosłych wskazuje, że pojęcie to jest mierzone na różne sposoby, a część dostępnych metod nadal wymaga dalszej weryfikacji.

Dlatego w kontekście dorosłych relacji często bezpieczniej jest mówić o wysokim poziomie lęku i unikania lub o lękowo-unikającym wzorcu funkcjonowania, zamiast samodzielnie rozpoznawać zdezorganizowany styl przywiązania.

Jak style przywiązania wpływają na dorosłe relacje?

Style przywiązania stają się najbardziej widoczne wtedy, gdy relacja jest ważna, a poczucie bezpieczeństwa zostaje w jakiś sposób naruszone.

Może to nastąpić w sytuacji:

• konfliktu,
• rozłąki,
• choroby,
• zdrady lub podejrzenia zdrady,
• zmniejszenia zaangażowania partnera,
• narodzin dziecka,
• wyjazdu jednej z osób,
• zmiany planów dotyczących wspólnej przyszłości,
• potrzeby większej samodzielności,
• braku odpowiedzi na wiadomość.

Osoba z bardziej lękowym stylem będzie wtedy próbowała jak najszybciej przywrócić bliskość. Osoba z bardziej unikającym stylem może natomiast potrzebować większego dystansu, aby obniżyć pobudzenie i odzyskać poczucie kontroli.

Badania wskazują, że zarówno nasilony lęk przywiązaniowy, jak i unikanie wiążą się przeciętnie z niższą jakością relacji. Lęk częściej łączy się z nasilonym konfliktem i niepokojem dotyczącym związku, natomiast unikanie z mniejszą bliskością, wsparciem i satysfakcją z relacji.

Cykl osoby lękowej i unikającej

Szczególnie trudny może być związek, w którym jedna osoba reaguje na napięcie zwiększaniem kontaktu, a druga wycofaniem.

Przykładowo Anna zauważa, że jej partner Piotr jest mniej rozmowny niż zwykle. Zaczyna się zastanawiać, czy zrobiła coś niewłaściwego. Pyta go, czy wszystko jest w porządku, ale Piotr odpowiada krótko, że jest zmęczony.

Anna nadal odczuwa niepokój. Wraca do tematu, zadaje kolejne pytania i próbuje dowiedzieć się, co partner naprawdę czuje.

Piotr odbiera jej zachowanie jako presję. Czuje się coraz bardziej przytłoczony i zaczyna się wycofywać. Przestaje odpowiadać albo wychodzi do innego pomieszczenia.

Jego zachowanie potwierdza obawy Anny. Jej próby kontaktu stają się więc jeszcze bardziej intensywne. Piotr czuje większą presję i jeszcze mocniej się odsuwa.

Obie osoby próbują poradzić sobie z napięciem, ale ich strategie wzajemnie się nasilają.

Anna próbuje odzyskać bezpieczeństwo poprzez bliskość. Piotr próbuje odzyskać bezpieczeństwo poprzez dystans. Im bardziej ona się zbliża, tym bardziej on się wycofuje. Im bardziej on się wycofuje, tym większy lęk odczuwa ona.

W takim przypadku trudność nie polega wyłącznie na tym, że jedna osoba jest „zbyt lękowa”, a druga „zbyt unikająca”. Problemem staje się powtarzający się cykl, w którym zachowanie każdego z partnerów uruchamia obawy drugiej strony.

Style przywiązania a regulacja emocji

Style przywiązania wpływają nie tylko na stosunek do bliskości, ale także na sposób regulowania emocji.

Osoba funkcjonująca w bardziej bezpieczny sposób zazwyczaj potrafi zauważyć, że odczuwa lęk, złość lub smutek, i podjąć próbę poradzenia sobie z nimi. Może zwrócić się po wsparcie, ale nie musi uzależniać całego swojego samopoczucia od natychmiastowej reakcji partnera.

W lękowym stylu przywiązania emocje mogą szybko narastać. Osoba zaczyna koncentrować uwagę na wszystkich sygnałach możliwego odrzucenia. Neutralne zachowania partnera bywają wtedy interpretowane jako dowód, że relacja jest zagrożona.

W stylu unikającym trudne emocje mogą być tłumione, pomniejszane albo odsuwane od świadomości. Osoba może twierdzić, że niczego nie przeżywa, choć jej ciało pozostaje napięte, a zachowanie wskazuje na silne pobudzenie.

Nie oznacza to, że osoba lękowa „czuje za dużo”, natomiast unikająca nie ma uczuć. Różnica dotyczy przede wszystkim sposobu rozpoznawania, przeżywania i regulowania emocji.

Przeglądy badań potwierdzają związek pomiędzy wymiarami przywiązania a stosowanymi strategiami regulacji emocji. Osoby z nasilonym lękiem częściej doświadczają trudności z uspokajaniem się, natomiast osoby unikające częściej ograniczają dostęp do własnych emocji i potrzeb.

Czy można mieć różny styl przywiązania w różnych relacjach?

Sposób funkcjonowania w relacjach nie musi być identyczny wobec wszystkich osób.

Człowiek może czuć się bezpiecznie w przyjaźniach, a jednocześnie doświadczać silnego lęku w związku romantycznym. Może swobodnie zwracać się po pomoc do partnera, ale unikać emocjonalnej zależności od rodziców.

Również zachowanie konkretnej osoby może wpływać na uruchamianie się określonych reakcji.

W relacji z partnerem przewidywalnym, dostępnym i szanującym granice dana osoba może stopniowo odczuwać większe bezpieczeństwo. W związku z kimś, kto naprzemiennie zbliża się i wycofuje, może natomiast stać się bardziej czujna i lękowa.

Dlatego styl przywiązania nie powinien być traktowany jako niezmienna etykieta opisująca człowieka we wszystkich sytuacjach.

Bardziej pomocne jest zastanowienie się:

• w jakich relacjach czuję się bezpiecznie,
• przy jakich osobach zaczynam odczuwać niepokój,
• co uruchamia moją potrzebę wycofania,
• jak reaguję, gdy druga osoba stawia granice,
• co dzieje się ze mną podczas konfliktu.

Styl przywiązania nie jest diagnozą

Style przywiązania nie są zaburzeniami psychicznymi i nie stanowią diagnozy w klasyfikacjach DSM-5-TR ani ICD-11.

Określenia takie jak „osoba lękowa” czy „partner unikający” mogą pomóc opisać pewien wzorzec, ale bardzo łatwo stają się uproszczonymi etykietami.

Podobne zachowania mogą mieć różne przyczyny.

Wycofywanie się z rozmowy może być związane ze stylem przywiązania, ale może również wynikać z depresji, silnego przeciążenia, lęku społecznego, doświadczenia traumy, trudności w rozpoznawaniu emocji albo braku poczucia bezpieczeństwa w konkretnej relacji.

Silny lęk przed odrzuceniem może być częścią lękowego wzorca przywiązania, ale może pojawić się także po doświadczeniu zdrady, nagłego rozstania lub długotrwałego funkcjonowania z partnerem, którego zachowanie jest nieprzewidywalne.

Style przywiązania nie wyjaśniają całej osobowości człowieka, nie zastępują diagnozy psychologicznej i nie powinny być jedynym sposobem rozumienia problemów w relacji.

Styl przywiązania a zdrowie psychiczne

Niepewny styl przywiązania nie jest zaburzeniem psychicznym, ale może wiązać się z większą podatnością na określone trudności.

Metaanaliza 224 badań wykazała, że wyższy poziom lęku i unikania przywiązaniowego wiąże się przeciętnie z większym nasileniem objawów depresyjnych, lęku i samotności oraz z niższą samooceną i mniejszą satysfakcją z życia. Wyniki te opisują zależności statystyczne i nie oznaczają, że pozabezpieczny wzorzec przywiązania sam w sobie powoduje problemy ze zdrowiem psychicznym.

Nie oznacza to jednak, że pozabezpieczny styl przywiązania powoduje depresję, zaburzenia lękowe czy zaburzenia osobowości.

Są to związki statystyczne. Na zdrowie psychiczne wpływa wiele czynników, takich jak predyspozycje biologiczne, doświadczenia życiowe, aktualna sytuacja, dostępne wsparcie oraz sposoby radzenia sobie ze stresem.

Styl przywiązania może być jednym z elementów zwiększających podatność albo wpływających na przebieg trudności, ale nie jest ich jedyną przyczyną.

Czego style przywiązania nie usprawiedliwiają?

Zrozumienie źródeł zachowania może zwiększyć empatię wobec siebie lub partnera. Nie oznacza jednak, że wszystkie reakcje powinny być akceptowane.

Lękowy styl przywiązania nie usprawiedliwia:

• sprawdzania telefonu partnera,
• kontrolowania jego kontaktów,
• naruszania prywatności,
• szantażu emocjonalnego,
• gróźb,
• ograniczania samodzielności drugiej osoby.

Unikający styl przywiązania nie usprawiedliwia:

• wielodniowego karania ciszą,
• znikania bez wyjaśnienia,
• pogardliwego traktowania partnera,
• chronicznego ignorowania jego potrzeb,
• unikania odpowiedzialności za własne zachowanie.

Styl przywiązania pomaga zrozumieć, dlaczego dana osoba reaguje w określony sposób. Nie zwalnia jej jednak z odpowiedzialności za to, jak traktuje innych.

Szczególnie ważne jest to w relacjach, w których pojawia się przemoc psychiczna, fizyczna, seksualna lub ekonomiczna. W takiej sytuacji nie należy sprowadzać problemu do „zderzenia dwóch stylów przywiązania”. Priorytetem jest bezpieczeństwo osoby doświadczającej przemocy.

Jak rozpoznać swój styl przywiązania?

Rozpoznawanie własnego wzorca warto rozpocząć nie od szukania etykiety, ale od obserwowania konkretnych sytuacji.

Można zastanowić się:

Co dzieje się ze mną, gdy partner się oddala?

Czy potrafię zaakceptować, że druga osoba potrzebuje czasu dla siebie? Czy szybko pojawia się obawa, że przestała mnie kochać albo chce zakończyć relację?

Jak reaguję na konflikt?

Czy domagam się natychmiastowej rozmowy? Czy próbuję jak najszybciej uzyskać zapewnienie, że wszystko jest w porządku? A może wycofuję się i nie chcę wracać do trudnego tematu?

Czy potrafię prosić o wsparcie?

Czy umiem powiedzieć, że jest mi trudno? Czy oczekuję, że druga osoba sama domyśli się, czego potrzebuję? Czy uznaję proszenie o pomoc za oznakę słabości?

Jak przeżywam bliskość?

Czy daje mi poczucie spokoju? Czy zaczynam obawiać się zależności, utraty wolności albo zranienia?

Co robię, gdy czuję się nieważny lub odrzucony?

Czy naciskam na kontakt, atakuję, wycofuję się, udaję obojętność albo próbuję wzbudzić zazdrość?

Czy moje reakcje rzeczywiście mi pomagają?

Czy prowadzą do rozwiązania problemu i większego zrozumienia? Czy przynoszą jedynie chwilową ulgę, a następnie nasilają konflikt?

Bardziej pomocne niż stwierdzenie „mam lękowy styl przywiązania” może być zauważenie konkretnego mechanizmu:

„Kiedy partner potrzebuje pobyć sam, szybko zaczynam obawiać się, że mnie odrzuca. Próbuję wtedy natychmiast odzyskać kontakt, a moje zachowanie sprawia, że on jeszcze bardziej się wycofuje”.

Taki opis pozwala lepiej zobaczyć, w którym miejscu można rozpocząć zmianę.

Czy test na styl przywiązania jest wiarygodny?

Internetowe testy mogą być początkiem refleksji, ale nie powinny być traktowane jako diagnoza.

Wynik może zależeć od:

• aktualnego związku,
• niedawnego konfliktu lub rozstania,
• nastroju,
• sposobu sformułowania pytań,
• rodzaju wykorzystanego kwestionariusza,
• tego, o jakiej relacji myśli osoba udzielająca odpowiedzi.

W badaniach naukowych stosuje się różne sposoby oceny przywiązania. Kwestionariusze samoopisowe najczęściej badają poziom lęku i unikania w relacjach romantycznych.

Inną metodą jest Adult Attachment Interview, czyli specjalistyczny wywiad dotyczący doświadczeń przywiązaniowych i sposobu opowiadania o nich. Nie mierzy on dokładnie tego samego co internetowy test dotyczący zachowania wobec partnera.

Nie należy również rozpoznawać stylu drugiej osoby na podstawie pojedynczych zachowań. To, że partner raz potrzebował dystansu albo nie chciał rozmawiać o emocjach, nie oznacza automatycznie, że posiada unikający styl przywiązania.

Czy styl przywiązania można zmienić?

Styl przywiązania może się zmieniać.

Nie zawsze oznacza to całkowite przejście z jednego stylu do drugiego. Częściej zmiana polega na stopniowym rozwijaniu większej elastyczności w reagowaniu.

Osoba z lękowym wzorcem może nauczyć się:

• wcześniej rozpoznawać narastający niepokój,
• nie interpretować każdej rozłąki jako porzucenia,
• mówić o potrzebie bliskości bez oskarżania,
• uspokajać się bez natychmiastowej reakcji partnera,
• odróżniać aktualną sytuację od wcześniejszych doświadczeń.

Osoba funkcjonująca w sposób unikający może stopniowo:

• lepiej rozpoznawać własne emocje,
• przyznawać się do potrzeby wsparcia,
• informować o potrzebie przerwy zamiast nagle znikać,
• pozostawać w kontakcie podczas trudnych rozmów,
• doświadczać zależności bez automatycznego poczucia utraty wolności.

Zmiana nie polega więc na pozbyciu się potrzeby bliskości ani na zmuszaniu się do całkowitej niezależności. Jej celem jest zwiększenie możliwości wyboru sposobu reagowania.

Badania wskazują, że bezpieczeństwo przywiązania może zwiększać się w trakcie psychoterapii, natomiast poziom lęku przywiązaniowego może się zmniejszać. Wyniki nie oznaczają jednak, że każda terapia automatycznie prowadzi do zmiany stylu przywiązania ani że istnieje jedna metoda odpowiednia dla wszystkich osób.

Jak psychoterapia pomaga w zmianie wzorców przywiązania?

Psychoterapia może pomóc zrozumieć, jakie sytuacje uruchamiają silny lęk, potrzebę kontroli albo wycofanie z relacji.

W trakcie pracy pacjent może zacząć zauważać związek pomiędzy aktualnymi reakcjami a wcześniejszymi doświadczeniami. Nie chodzi jednak wyłącznie o znalezienie przyczyn w dzieciństwie.

Ważne jest również rozpoznanie, co dzieje się obecnie:

• jakie zachowanie drugiej osoby uruchamia napięcie,
• jakie myśli pojawiają się automatycznie,
• jakie emocje są najtrudniejsze do zniesienia,
• jak pacjent próbuje się przed nimi chronić,
• jakie konsekwencje przynosi jego sposób reagowania.

Psychoterapia może również wspierać rozwijanie zdolności do nazywania emocji i potrzeb.

Zamiast powiedzieć:

„W ogóle ci na mnie nie zależy”,

osoba może stopniowo nauczyć się komunikować:

„Kiedy po konflikcie przez długi czas nie mamy kontaktu, zaczynam obawiać się, że mnie odrzucasz”.

Zamiast nagle przerywać rozmowę, może powiedzieć:

„Czuję się teraz przeciążony i potrzebuję pół godziny przerwy. Chcę jednak wrócić do tej rozmowy”.

W psychoterapii ważne jest również rozwijanie zdolności do mentalizacji, czyli zastanawiania się nad własnymi stanami psychicznymi oraz emocjami, intencjami i perspektywą drugiej osoby.

Pozwala to zauważyć, że zachowanie partnera może mieć więcej niż jedno wyjaśnienie. Brak odpowiedzi nie zawsze oznacza odrzucenie, a potrzeba rozmowy nie musi być próbą przejęcia kontroli.

Sama relacja terapeutyczna może także stać się przestrzenią, w której pacjent obserwuje własne reakcje na bliskość, granice, nieporozumienia, przerwy w terapii czy zależność od drugiej osoby.

Znaczenie ma nie tyle stworzenie relacji pozbawionej napięć, ile doświadczenie, że trudności można zauważyć, nazwać i wspólnie nad nimi pracować.

Style przywiązania w terapii par

W terapii par nie zawsze najważniejsze jest ustalenie, który partner ma określony styl przywiązania.

Bardziej pomocne może być rozpoznanie cyklu, który tworzy się pomiędzy dwiema osobami.

Terapeuta pomaga partnerom zauważyć, że za naciskiem, pretensjami i złością może znajdować się lęk przed utratą więzi. Za wycofaniem i milczeniem może natomiast kryć się przeciążenie, obawa przed konfliktem albo przekonanie, że każda rozmowa zakończy się porażką.

Celem terapii nie jest wskazanie winnej osoby. Ważniejsze jest zrozumienie, w jaki sposób reakcja jednego partnera uruchamia reakcję drugiego i podtrzymuje trudność.

Partnerzy mogą stopniowo uczyć się:

• rozpoznawania własnych emocji,
• mówienia o potrzebach bez atakowania,
• stawiania granic bez zrywania kontaktu,
• informowania o potrzebie dystansu,
• wracania do rozmowy po przerwie,
• naprawiania relacji po konflikcie.

Zdrowa relacja potrzebuje zarówno bliskości, jak i przestrzeni. Trudność pojawia się wtedy, gdy jedna z tych potrzeb może być realizowana wyłącznie kosztem drugiej osoby.

Dlaczego warto znać swój styl przywiązania?

Świadomość własnego stylu przywiązania może pomóc zrozumieć, dlaczego niektóre sytuacje w relacjach wywołują wyjątkowo silne emocje.

Może ułatwiać:

• rozpoznawanie powtarzających się schematów,
• zauważanie sytuacji uruchamiających lęk,
• lepsze rozumienie potrzeby wycofania,
• odróżnianie bliskości od kontroli,
• bardziej bezpośrednie komunikowanie potrzeb,
• rozpoznawanie własnych granic,
• wybieranie bardziej bezpiecznych relacji,
• korzystanie z psychoterapii w bardziej świadomy sposób.

Wiedza o stylach przywiązania nie powinna jednak prowadzić do zamykania siebie lub partnera w jednej kategorii.

Stwierdzenie „taki już jestem, ponieważ mam unikający styl” może stać się sposobem unikania odpowiedzialności. Podobnie zdanie „nic na to nie poradzę, ponieważ mam styl lękowy” może utrudniać pracę nad zachowaniami, które ranią drugą osobę.

Styl przywiązania nie określa tego, kim człowiek jest. Opisuje raczej sposób, którego nauczył się używać, aby chronić siebie i ważną relację.

Najczęstsze pytania dotyczące stylów przywiązania

Czy można mieć więcej niż jeden styl przywiązania?

Tak. Funkcjonowanie człowieka może zawierać elementy różnych wzorców. Może się także zmieniać zależnie od relacji, aktualnej sytuacji i zachowania drugiej osoby.

Czy styl przywiązania zawsze wynika z relacji z rodzicami?

Nie. Wczesne doświadczenia są ważne, ale nie są jedynym czynnikiem. Znaczenie mają również temperament, późniejsze relacje, doświadczenia utraty, zdrady, przemocy oraz aktualne warunki życia.

Czy osoba unikająca nie potrzebuje bliskości?

Osoba unikająca może potrzebować kontaktu i miłości, ale jednocześnie przeżywać zależność i emocjonalne odsłonięcie jako niebezpieczne. Dystans może być sposobem ochrony przed zranieniem.

Czy osoba z lękowym stylem kocha bardziej?

Silny lęk przed utratą relacji nie jest miarą miłości. Intensywność reakcji może wynikać z niepokoju i potrzeby uzyskania bezpieczeństwa.

Czy bezpieczny partner może zmienić mój styl przywiązania?

Stabilna i przewidywalna relacja może sprzyjać rozwijaniu większego poczucia bezpieczeństwa. Partner nie powinien jednak pełnić funkcji terapeuty ani rezygnować z własnych granic. Zmiana wymaga również pracy osoby, której reakcje powodują trudności.

Czy dwie osoby z pozabezpiecznym stylem mogą stworzyć dobry związek?

Tak. O jakości relacji nie decyduje sama nazwa stylu. Znaczenie mają zdolność do refleksji, odpowiedzialność za własne zachowanie, komunikacja oraz gotowość do naprawiania konfliktów.

Czy znajomość stylu wystarczy, aby poprawić relację?

Samo nazwanie wzorca często pomaga lepiej zrozumieć swoje zachowanie, ale zwykle nie wystarcza do trwałej zmiany. Potrzebne jest obserwowanie konkretnych reakcji oraz stopniowe rozwijanie nowych sposobów radzenia sobie z emocjami.

Podsumowanie – style przywiązania w dorosłych relacjach

Style przywiązania wpływają na to, w jaki sposób przeżywamy bliskość, konflikt, zależność i możliwość utraty ważnej osoby.

Niektóre osoby w sytuacji zagrożenia próbują jak najszybciej odzyskać kontakt. Inne chronią się poprzez dystans i ograniczenie dostępu do własnych emocji. Jeszcze inne potrafią korzystać ze wsparcia, jednocześnie zachowując poczucie własnej odrębności.

Najważniejsze nie jest jednak samo znalezienie odpowiedniej nazwy dla swojego stylu.

Bardziej użyteczne może być zastanowienie się:

Co dzieje się ze mną, gdy w relacji przestaję czuć się bezpiecznie, i czy sposób, w jaki próbuję odzyskać to bezpieczeństwo, rzeczywiście pomaga mi budować bliskość?

Rozpoznawanie własnego sposobu reagowania nie ma służyć przypisaniu sobie lub partnerowi kolejnej etykiety. Ma pomóc zauważyć, co uruchamia się w relacji i jakie konsekwencje przynoszą podejmowane wtedy działania.

Kiedy warto skorzystać z pomocy psychologa lub psychoterapeuty?

Konsultacja ze specjalistą może być pomocna, jeśli w relacjach regularnie pojawiają się:

• silny lęk przed odrzuceniem,
• trudność z zaufaniem,
• potrzeba ciągłego potwierdzania uczuć,
• wycofywanie się z bliskości,
• trudność z proszeniem o wsparcie,
• powtarzające się konflikty dotyczące kontaktu i dystansu,
• wybieranie emocjonalnie niedostępnych partnerów,
• poczucie, że kolejne relacje przebiegają według podobnego schematu.

W Manufakturze Zmiany prowadzimy psychoterapię indywidualną, terapię par oraz terapię rodzinną. Psychoterapia może pomóc nie tylko nazwać styl przywiązania, ale przede wszystkim zrozumieć własne reakcje, emocje i potrzeby oraz stopniowo rozwijać bardziej elastyczny sposób budowania relacji.

Bibliografia

1. Bowlby J., Attachment and Loss. Volume 1: Attachment, Basic Books.
2. Cassidy J., Shaver P.R. (red.), Handbook of Attachment: Theory, Research, and Clinical Applications, Guilford Press.
3. Madigan S. i wsp., Maternal and paternal sensitivity: Key determinants of child attachment security examined through meta-analysis, Psychological Bulletin, 2024.
4. Pinquart M., Feussner C., Ahnert L., Meta-analytic evidence for stability in attachments from infancy to early adulthood, Attachment & Human Development, 2013.
5. Li T., Chan D.K.S., How anxious and avoidant attachment affect romantic relationship quality differently: A meta-analytic review, European Journal of Social Psychology, 2012.
6. Mikulincer M., Shaver P.R., Attachment orientations and emotion regulation, Current Opinion in Psychology, 2019.
7. Zhang, X., Li, J., Xie, F., Chen, X., Xu, W., & Hudson, N. W. (2022). The relationship between adult attachment and mental health: A meta-analysis. Journal of Personality and Social Psychology, 123(5), 1089–1137. DOI: 10.1037/pspp0000437
8. Pollard C. i wsp., A systematic review of measures of adult disorganized attachment, British Journal of Clinical Psychology, 2023.
9. Taylor P. i wsp., Changes in attachment representations during psychological therapy, Psychotherapy Research, 2015.
10. Levy K.N. i wsp., Adult attachment as a predictor and moderator of psychotherapy outcome: A meta-analysis, Journal of Clinical Psychology, 2018.