O tym, jak ciało przechowuje nasze doświadczenia
W gabinecie psychoterapeutycznym bardzo często pojawiają się osoby, które mówią: „Nie wiem, co się ze mną dzieje, ale coś jest nie tak”. Opowiadają o przewlekłym zmęczeniu, napięciu w ciele, bólu głowy, bólu brzucha, uczuciu ciężkości w klatce piersiowej. Czasami mają poczucie, że ich ciało nieustannie jest w stanie napięcia – jakby było gotowe do walki lub ucieczki.
Bardzo często za tymi objawami stoi długa historia konsultacji lekarskich i badań diagnostycznych. Wyniki są prawidłowe. Z medycznego punktu widzenia wszystko wydaje się w porządku.
A jednak ciało wciąż wysyła sygnały.
W takich momentach pojawia się ważne pytanie: czy ciało może reagować na to, czego nie udało się przeżyć i wyrazić na poziomie emocjonalnym?
Psychologia i psychoterapia od dawna zwracają uwagę na to, że doświadczenia psychiczne i cielesne są ze sobą nierozerwalnie związane. Emocje, które nie znajdują miejsca w świadomości i relacji z drugim człowiekiem, nie znikają. Często znajdują inną drogę wyrazu – poprzez ciało.
W naszym nowym cyklu „Depresja. Różne twarze jednego cierpienia” poruszamy temat depresji – jej objawów, podłoża i sposobów leczenia, widzianych oczami różnych psychoterapeutów. W najnowszym odcinku możecie dowiedzieć się o tym, jakie są cielesne objawy depresji, ale również, w jaki sposób ciało przechowuje i komunikuje emocje i stany psychiczne.
Ciało jako miejsce zapisu doświadczeń
Zwykle myślimy o sobie przede wszystkim w kategoriach umysłu. Skupiamy się na myślach, przekonaniach, wspomnieniach.Tymczasem człowiek jest całością psychofizyczną.
To, co przeżywamy emocjonalnie, zawsze w jakimś stopniu zapisuje się również w naszym ciele. Czasem są to doświadczenia bardzo wyraźne – jak przyspieszone bicie serca w sytuacji stresowej albo napięcie mięśni w momencie złości.Czasem jednak zapis w ciele jest bardziej subtelny i długotrwały.
Szczególnie wtedy, gdy emocje przez długi czas nie miały przestrzeni, aby zostać zauważone, nazwane i przeżyte.
„Jeżeli emocje nie znajdują przestrzeni, aby zostać zauważone i nazwane, często zaczynają wyrażać się poprzez ciało.”
W psychologii mówi się wtedy o tym, że ciało może stać się miejscem przechowywania doświadczeń. Nie chodzi o pamięć w sensie świadomego wspomnienia. Raczej o ślad pozostawiony w układzie nerwowym, napięciu mięśniowym czy sposobie reagowania organizmu na stres.
Dlaczego czasem łatwiej przestać czuć
Z perspektywy psychologicznej odcięcie od emocji bywa sposobem radzenia sobie z trudnymi doświadczeniami. Jeżeli w dzieciństwie emocje nie spotykają się z przyjęciem, zrozumieniem lub regulacją ze strony opiekuna, dziecko bardzo szybko uczy się, że pewne uczucia są trudne do uniesienia.
Może usłyszeć: „Nie przesadzaj” „Nie ma o co płakać” „Nie złość się”, „Musisz być silny”.
W takich warunkach naturalną adaptacją może stać się ograniczenie kontaktu z własnym światem emocjonalnym. Dziecko zaczyna mniej zauważać to, co czuje. Z czasem przestaje też nazywać swoje emocje.
„Czasami łatwiej jest przestać czuć, niż mierzyć się z emocjami, które są trudne do uniesienia.”
Ta strategia bywa bardzo skuteczna w krótkiej perspektywie. Pozwala funkcjonować w środowisku, które nie daje przestrzeni na emocjonalne doświadczenie. W dorosłym życiu może jednak prowadzić do sytuacji, w której człowiek ma bardzo ograniczony dostęp do swoich emocji, ale jednocześnie doświadcza intensywnego napięcia w ciele.
Kiedy emocje zaczynają mówić językiem ciała
W praktyce psychoterapeutycznej bardzo często spotykamy osoby, które zgłaszają różnego rodzaju objawy somatyczne.
Najczęściej są to:
-
➡️ napięciowe bóle głowy
-
➡️ bóle brzucha
-
➡️ przewlekłe zmęczenie
-
➡️ napięcie mięśni
-
➡️ uczucie ucisku w klatce piersiowej
-
➡️ problemy z oddychaniem
-
➡️ trudności trawienne
Objawy te są realne i potrafią być bardzo uciążliwe. Jednocześnie zdarza się, że badania medyczne nie pokazują jednoznacznej przyczyny, która mogłaby je w pełni wyjaśnić.
W psychologii takie zjawiska określane są jako objawy psychosomatyczne – czyli fizyczne dolegliwości powiązane z napięciem psychicznym, stresem lub niewyrażonymi emocjami. Można powiedzieć, że ciało zaczyna wówczas mówić językiem psychiki.
Jeżeli nie mamy słów dla tego, co przeżywamy, ciało może zacząć komunikować napięcie poprzez różnego rodzaju objawy.
Tłumienie złości a napięcie w ciele
Jedną z emocji, które najczęściej zostają wyparte lub stłumione, jest złość.
W wielu rodzinach złość była emocją trudną do przyjęcia. Dzieci uczyły się, że nie powinny jej wyrażać, ponieważ może to prowadzić do konfliktu, odrzucenia lub kary.
W efekcie złość nie znika. Raczej zmienia swoją formę.
Może pojawiać się jako:
-
➡️ napięcie w szczękach
-
➡️ bóle głowy
-
➡️ napięcie karku i barków
-
➡️ uczucie wewnętrznego pobudzenia
Czasami przyjmuje też bardziej subtelną formę – na przykład przewlekłego zmęczenia lub poczucia przytłoczenia.
Najczęstsze objawy psychosomatyczne – kiedy ciało reaguje na emocje
Objawy psychosomatyczne mogą przyjmować bardzo różne formy. Często są one realnym i uciążliwym doświadczeniem fizycznym, mimo że badania medyczne nie wskazują jednoznacznej przyczyny somatycznej.
Warto pamiętać, że objawy psychosomatyczne nie są „udawane” ani „wymyślone”. Ciało rzeczywiście reaguje na napięcie psychiczne. Układ nerwowy, hormonalny i odpornościowy pozostają w stałej interakcji z naszym stanem emocjonalnym.
„Objawy psychosomatyczne nie są wymyślone. To realne doświadczenie ciała, które reaguje na napięcie emocjonalne.”
Najczęściej zgłaszane objawy psychosomatyczne to między innymi:
Objawy związane z napięciem mięśniowym
-
↪️ bóle głowy (szczególnie napięciowe)
-
↪️ napięcie w karku i barkach
-
↪️ zaciskanie szczęk
-
↪️ bóle pleców
Objawy ze strony układu pokarmowego
-
↪️ bóle brzucha
-
↪️ uczucie ścisku w żołądku
-
↪️ nudności
-
↪️ problemy trawienne
Objawy związane z układem oddechowym i krążeniowym
-
↪️ uczucie ucisku w klatce piersiowej
-
↪️ trudności z oddychaniem
-
↪️ przyspieszone bicie serca
Objawy związane z ogólnym napięciem organizmu
-
↪️ przewlekłe zmęczenie
-
↪️ problemy ze snem
-
↪️ trudności z koncentracją
-
↪️ poczucie ciągłego napięcia w ciele
Badania pokazują, że przewlekły stres oraz niewyrażone emocje mogą wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego i prowadzić do takich objawów. W literaturze psychologicznej opisuje się je jako somatyzację napięcia psychicznego.
Trauma i ciało
Szczególnym obszarem, w którym relacja między emocjami a ciałem staje się bardzo widoczna, jest doświadczenie traumy. Badania nad traumą pokazują, że trudne wydarzenia mogą wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego, regulację emocji oraz sposób reagowania organizmu na stres.
Ciało może wówczas pozostawać w stanie przewlekłej gotowości – jakby wciąż oczekiwało zagrożenia.
Może to prowadzić do objawów takich jak:
-
➡️ napięcie mięśni
-
➡️ trudności ze snem
-
➡️ nadmierna czujność
-
➡️ problemy z koncentracją
-
➡️ poczucie ciągłego zmęczenia
W takich sytuacjach praca terapeutyczna często obejmuje nie tylko rozumienie historii życia, ale również stopniowe odzyskiwanie poczucia bezpieczeństwa w ciele.
Psychoterapia jako droga odzyskiwania kontaktu ze sobą
Jednym z ważnych elementów psychoterapii jest ponowne nawiązywanie kontaktu z własnym doświadczeniem – zarówno emocjonalnym, jak i cielesnym.
Nie chodzi o to, aby jak najszybciej pozbyć się objawów. Często dużo ważniejsze jest zrozumienie, jaką historię opowiadają nasze objawy.
„Ciało bardzo często mówi o tym, o czym psychika jeszcze nie potrafi opowiedzieć.”
W procesie terapeutycznym uczymy się zauważać sygnały płynące z ciała, rozpoznawać emocje, nazywać to, co przeżywamy, rozumieć, z jakimi doświadczeniami może być to związane.
Jest to proces, który wymaga czasu i bezpiecznej relacji. Stopniowo może prowadzić do większej spójności pomiędzy tym, co czujemy, myślimy i przeżywamy w ciele.
Powrót do kontaktu ze sobą
Kiedy zaczynamy odzyskiwać kontakt z własnymi emocjami, zmienia się również sposób, w jaki doświadczamy swojego ciała. Napięcie, które przez lata było niewidzialnym tłem codzienności, może stopniowo się rozluźniać. Ciało przestaje być miejscem, które przechowuje niewyrażone emocje. Zaczyna stawać się przestrzenią, w której możemy bardziej świadomie doświadczać siebie.
„Psychoterapia nie polega na tym, aby pozbyć się objawów jak najszybciej, ale aby zrozumieć historię, która się za nimi kryje.”
To właśnie jeden z najważniejszych celów psychoterapii – nie tylko zrozumienie historii swojego życia, ale również odzyskanie bardziej żywego i autentycznego kontaktu ze sobą.
