Przed ważną rozmową niektórzy nie potrafią nic przełknąć. Inni podczas trudnego dnia stale szukają czegoś do zjedzenia, a jeszcze inni nie mają ochoty na pełny posiłek, choć co chwilę sięgają po drobną przekąskę. Stres może wpływać na jedzenie w różny sposób, jedno jest jednak pewne – stres zmienia apetyt.
Brak apetytu w stresie i reakcje organizmu
W sytuacji odbieranej jako zagrożenie organizm mobilizuje się do działania. Pobudzeniu ulega współczulna część autonomicznego układu nerwowego, a w reakcji stresowej uczestniczą między innymi adrenalina i noradrenalina. Serce może bić szybciej, oddech przyspiesza, wzrasta napięcie mięśni. W tym stanie u części osób apetyt słabnie, a jedzenie staje się mniej atrakcyjne. [1]
Taka reakcja może wystąpić na przykład przed egzaminem, wystąpieniem publicznym lub trudną rozmową. Co ciekawe, wcale nie musimy mierzyć się z bezpośrednim zagrożeniem fizycznym. Wystarczy przewidywanie niepowodzenia, obawa przed oceną albo wiadomość, że ktoś chce z nami porozmawiać. Chociaż sytuacja dopiero ma się wydarzyć, organizm może już reagować napięciem.
Stres wpływa również na pracę układu pokarmowego. Możemy odczuwać ścisk w żołądku, nudności, ból brzucha albo nagłą potrzebę skorzystania z toalety. Brak apetytu nie oznacza jednak, że organizm nie potrzebuje energii. Jeśli stres jest krótkotrwały, np. przed egzaminem czy ważnym wystąpieniem, możemy zjeść po zakończeniu tego wydarzenia, kiedy napięcie opadnie i wróci apetyt. Jeśli jednak stres utrzymuje się dłużej i przez wiele godzin nie mamy ochoty na jedzenie, warto spróbować zjeść coś lekkiego, co dobrze tolerujemy.

Przewlekły stres a apetyt i rola kortyzolu
U części osób przedłużające się napięcie wiąże się z większym apetytem i częstszym sięganiem po produkty dające szybką ulgę i przyjemność. W tym procesie uczestniczy między innymi kortyzol, hormon zaangażowany w reakcję stresową i gospodarowanie energią. Jego działanie jest jednym z elementów złożonego mechanizmu, który powoduje, że w stresie chętniej sięgamy po produkty bogate w tłuszcze i węglowodany.
Nie trzeba przeżywać jednego dużego kryzysu, żeby dzień okazał się stresujący. Pośpiech rano, spóźniony autobus, sprawdzian lub wymagające spotkanie, kolejne wiadomości i konflikt po powrocie do domu. Kiedy napięcie narasta przez wiele godzin, łatwo nie zauważyć, że zaczyna wpływać również na to, jak jemy.
Warto pamiętać, że przewlekły stres nie u każdego zwiększa apetyt. Niektóre osoby jedzą wtedy mniej, inne sięgają po jedzenie nieregularnie, a jeszcze inne zauważają, że ich apetyt zmienia się w zależności od sytuacji. Sama ochota na słodycze nie oznacza też, że mamy podwyższony poziom kortyzolu. Zamiast szukać jednej przyczyny, warto przyjrzeć się temu, jak wygląda nasz dzień i co się dzieje, kiedy odczuwamy napięcie.
Dlaczego w stresie mamy ochotę na słodycze i przekąski
W napięciu często sięgamy po produkty, które są łatwo dostępne i kojarzą się z przyjemnością. Może to być czekolada, batonik, drożdżówka, chipsy albo inne ulubione jedzenie. O atrakcyjności decydują m.in. smak, zapach, konsystencja i wcześniejsze doświadczenia. Znaczenie może mieć także połączenie tłuszczu z węglowodanami, a w przypadku słonych przekąsek również wyrazisty smak.
Zdarza się, że taką ochotę opisujemy słowami „jestem uzależniona od cukru”. Samo pragnienie zjedzenia słodyczy nie wystarcza jednak do postawienia takiej diagnozy. Warto przyjrzeć się konkretnemu doświadczeniu: kiedy pojawia się potrzeba, jak często się powtarza, czy towarzyszy jej utrata kontroli i co dzieje się wcześniej. Takie pytania pomagają zrozumieć potrzebę jedzenia słodyczy bez nadawania sobie pochopnej etykiety.
Ważne jest też odróżnienie preferencji od problemu wymagającego pomocy. Lubienie czekolady lub chipsów nie jest samo w sobie niepokojące. Znaczenie ma to, czy jedzenie zaczyna przysparzać cierpienia, dominuje nad innymi sposobami radzenia sobie albo wiąże się z powtarzającą się utratą kontroli. Ocenianie siebie na podstawie jednego produktu zwykle niewiele wyjaśnia.


Wieczorne podjadanie a nieregularne posiłki
Duża ochota na jedzenie pod koniec dnia nie zawsze wynika wyłącznie z emocji. Jeśli rano zabrakło śniadania, w pracy wypiliśmy kawę i zjedliśmy niewielką przekąskę, wieczorem możemy być po prostu bardzo głodni. Kiedy do tego dochodzą zmęczenie i napięcie, łatwo pomyśleć, że brakuje nam silnej woli. Tymczasem najpierw lepiej sprawdzić, czy w ciągu dnia dostarczyliśmy organizmowi wystraczająco dużo jedzenia.
Warto więc prześledzić dzień od początku. Czy było miejsce na posiłki? Czy ich wielkość odpowiadała naszym potrzebom? Czy jedliśmy w pośpiechu?? Czy świadomie ograniczaliśmy jedzenie, żeby „zaoszczędzić” trochę kalorii na wieczór? Odpowiedzi mogą być dla nas wskazówką, że w pierwszej kolejności powinniśmy przyjrzeć się np. harmonogramowi dnia.
Jak ułatwić planowanie posiłków w stresie
Po wymagającym dniu przygotowanie posiłku może jawić się jako kolejne wyzwanie. Trzeba zdecydować, co zjeść, sprawdzić produkty, czasem zrobić zakupy, a potem ugotować posiłek i jeszcze po wszystkim posprzątać. W takiej sytuacji łatwo wybrać to, co jest łatwo i szybko dostępne. Jeśli pod ręką jest tylko sucha bułka lub batonik, właśnie po nie możemy sięgnąć, niezależnie od wcześniejszych zamiarów.
Dlatego warto ułatwić sobie zdrowsze wybory na co dzień i mieć pod ręką kilka produktów, z których szybko przygotujemy posiłek, nawet jeśli nie mamy siły gotować. Pieczywo, jajka, hummus, jogurt, owoce czy mrożone warzywa mogą się tu dobrze sprawdzić. Chodzi o to, żeby mieć z czego skorzystać w trudniejszy dzień.
Nie musimy też wyrzucać z domu wszystkich słodyczy. Zadbajmy raczej o to, żeby oprócz nich mieć w lodówce produkty, które pomogą nam zaspokoić głód. Posiłek nie musi być też przygotowany od podstaw, żeby był wartościowy. Gotowa kanapka czy coś kupionego po drodze to czasem lepsze rozwiązanie niż perfekcyjny plan gotowania, na który zwyczajnie brakuje nam czasu i siły.
Sycące posiłki i przekąski do szkoły lub pracy
Warto wcześniej pomyśleć o tym, co zabierzemy ze sobą do szkoły lub pracy. Dzięki temu łatwiej będzie nam zadbać o regularne posiłki i uniknąć sytuacji, w której przez kilka godzin nic nie jemy. I nawet, jeśli brakuje nam czasu, żeby przygotować coś w domu, możemy skorzystać z różnych gotowych opcji.
Warto zwrócić uwagę na to, żeby posiłek był w miarę zbilansowany. Dobrze, jeśli zawiera źródło białka, węglowodany, zdrowe tłuszcze i – jeśli to możliwe – warzywa lub owoce. Taki zestaw może pomóc nam poczuć sytość, a jednocześnie dostarczy różnych składników odżywczych. Można wybrać np. kanapkę z jajkiem, serem lub kurczakiem albo jogurt typu skyr, do którego dorzucimy orzechy i owoce.

Zmiany apetytu w stresie i sygnały wymagające pomocy
W obserwowaniu związku między stresem a jedzeniem pomocne jest spojrzenie na kilka kolejnych dni bez wystawiania sobie ocen. Możemy zauważać, kiedy apetyt słabnie, kiedy rośnie, co poprzedza sięganie po przekąski oraz jak wyglądają sen i posiłki. Chodzi o rozpoznanie warunków, w których jest nam trudniej, aby wcześniej przygotować się na potencjalne trudności.
Jeśli brak apetytu utrzymuje się, pojawia się niezamierzona utrata masy ciała lub dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, warto porozmawiać z lekarzem. Z kolei powtarzająca się utrata kontroli nad jedzeniem i silne cierpienie z nią związane są powodem do skorzystania z pomocy specjalisty zajmującego się zdrowiem psychicznym. [2]
Stres wpływa na jedzenie poprzez wiele powiązanych ze sobą procesów. Zrozumienie ich pozwala zastąpić automatyczny zarzut braku silnej woli bardziej użytecznym pytaniem: co w moim dniu wymaga wsparcia, żeby jedzenie nie stanowiło jedynej odpowiedzi na każdą potrzebę?

źródła:
[1] Harvard T.H. Chan School of Public Health, The Nutrition Source, Stress and Health. Źródło do części o reakcji stresowej i zmianach apetytu w artykule 2. https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/stress-and-health/
[2] National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, Symptoms & Causes of Binge Eating Disorder. Źródło do sygnałów wymagających konsultacji w artykułach 2 i 3. https://www.niddk.nih.gov/health-information/weight-management/binge-eating-disorder/symptoms-causes



